حلقه مفقوده ی برنامه ریزی شهری در تهران؛

خلا مبلمان شهری در تهران/رابطه ازدحام با پرخاشگری و سلامت روان تهرانی ها

در تهران بدلیل جمعیت زیاد، ممکن است ازدحام در هر جایی صورت بگیرد و این امر بر حالات روانی افراد تاثیرگذار است. برای مثال برخی از پیاده رو های باریک که موجب برخورد های فیزیکی افراد با یکدیگر هنگام حرکت می شود، پرخاشگری فرد را بالا برده و رفتار های آنان را تحت تاثیر قرار می دهد.

خلا مبلمان شهری در تهران/رابطه ازدحام با پرخاشگری و سلامت روان تهرانی ها

گیلان خبر: روانشناسی محیطی در شهر از مقوله های مهمی است که معمولا از دیدگاه برنامه ریزان شهری دور مانده است و یا به طور گسترده به آن پرداخته نمی شود. می توان گفت که این مسئله بنیان راه برنامه ریزی یک شهر است؛ چراکه بدون در نظر گرفتن آن خطرات جبران ناپذیری پیکره ی شهر را تهدید می کند.

روانشناسی محیطی یکی از عوامل مهم در برنامه ریزی شهری شناخته شده که امروزه توجه بیشتری به آن شده است. یک اجتماع شهری دربرگیرنده افرادی است با ویژگی های روحی-روانی و نیازهای  متفاوت که در تعامل با محیط شان هستند. این نوشتار از منظر روانشناسی محیطی به شهر تهران نگاه می کند و با بررسی مسائلی از قبیل تاثیرات روانی تنش های موجود در شهر بر رفتار شهروندان و همچنین تاثیر فضاهای شهری و پیامد روانشناختی آن بر شهروندان و نقش روانشناسی در مدیریت شهری و برخی مسائل مرتبط را نشان می دهد که در نتیجه ی آن شاهد نقش اساسی آن در برنامه ریزی شهری هستیم و نادیده گرفتن آن موجب شکل گیری تنش های روانی-اجتماعی در شهر می شود و چنین شهری پتانسیل پیشرفت در ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی را نخواهد داشت. راهکار ارائه شده در این باره شامل در نظر گرفتن ابعاد روانی و تاثیرگذار بر رفتار افراد از طریق روش هایی مانند پرسشنامه و نظرخواهی از خود مردم و همچنین روش کتابخانه ای می شود.

روانشناسی یعنی شناختن روان یا ذهن. چون نمی توانیم از فرایند ذهنی دیگران، یعنی از آنچه در درون مغزشان اتفاق می افتد، شناخت مستقیم داشته باشیم به اجبار باید عملکرد و رفتار آن ها را در نظر بگیریم. ﻣﺤﯿﻂ، ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ اﺳﺖ ﭘﯿﭽﯿﺪه و ﻣﺮﮐﺐ ﮐﻪ اﺑﻌﺎد ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن دارد. داده ﻫﺎی ﻓﻀﺎﯾﯽ، ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ، ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ، ﻣﻌﻤﺎری، ﻧﻤﺎدی، ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ، ﺗﺎرﯾﺨﯽ، و زﯾﺴﺘﯽ از اﺑﻌﺎد ﻣﻬﻢ ﻣﺤﯿﻂ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ. روانشناسی محیطی مطالعه پیچیده بین مردم و محیط اطرافشان است. محیط انسان در سطوح مختلفی رفتار او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. شخصیت مردم یک کشور، توسط طبیعت و نوع محیطی که در آن زندگی می‌کنند شکل می‌گیرد. محیطی که شهروندان در آن زندگی می کنند باید مطابق با نیازهای شان طراحی شود. شهر بر روان افراد تاثیر به سزایی دارد. شهرسازان علاوه بر توجه به ارزش کاربری زمین، باید به ارزش های احساسی، عاطفی و روانی آن نیز توجه کنند.

عوامل تاثیرگذار محیطی بر رفتار افراد

ﺟو ﻣﺤﯿﻂ ﭘﯿﺮاﻣﻮن و ﻓﺸﺎر رواﻧﯽ ﻣﺤﯿﻂ

ﺟﻮ ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻً در اﺛﺮ ﺟﻤﻊ ﺷﺪن ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺎزدارﻧﺪه ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺎﻧﻨﺪ رواﺑﻂ ﻋﺎﻃﻔﯽ- اجتماعی ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﯿﻦ اﻓﺮاد ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺷﺮاﯾﻂ ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ و ﻣﻌﻤﺎری ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ ﻣﺎﻧﻨﺪ: نور کم،  رﻧﮓ ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ دﯾﻮارﻫﺎ یا وسایل و غیره بوجود می آید، رفتار را به طور غیر مستقیم تحت تاثیر قرار می دهد. محیط می تواند ﺣﺘﯽ ﺑﻌﺪ از آن ﮐﻪ ﻣﺎ آن را ﺗﺮک ﮔﻔﺘﯿﻢ، ﺑﺮ ﺣﺎﻻت ﺧﻠﻘﯽ ﻣﺎ اﺛﺮ ﺑﮕﺬارد و ﺗﺎﺛﯿﺮ ﺧﻠﻖ در ﺣﺎﻓﻈﻪ ﻋﺎﻃﻔﯽ و ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺗﮑﺎﻟﯿﻒ ﺷﻨﺎﺧﺘﯽ و ﺧﻼﻗﺎﻧﻪ ﺑﻪ اﺛﺒﺎت رﺳﯿﺪه اﺳﺖ. ﻓﺸﺎر رواﻧﯽ ﻧﺎﺷﯽ از ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻣﯿﺎن روﯾﺪادﻫﺎی ﺑﯿﺮوﻧﯽ، ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻫﺎ و ﭘﺎﺳﺦ ﻫﺎی ﻫﯿﺠﺎﻧﯽ اﺳﺖ. ﻣﺎﻫﯿﺖ ﻓﺸﺎر رواﻧﯽ ﮐﻪ ﻫﺮ ﻓﺮد ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﺣﺪی ﺑﻪ ﻣﺰﻣﻦ ﯾﺎ ﺣﺎد ﺑﻮدن آن ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد.

اﻧﺴﺎن ﺑﺮای ارﺿﺎی ﻧﯿﺎز ﻫﺎی ﻓﯿﺰﯾﻮﻟﻮژﯾﮏ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺧﻮد و ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﯾﻔﺎی ﻧﻘﺶ ﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ اﺣﺘﯿﺎج ﺑﻪ ﻓﻀﺎﻫﺎﯾﯽ ﺑﺎ ﺣﺪود و ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻨﺎﺳﺐ دارد و ﻓﻘﻂ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﻧﺘﻮاﻧﺪ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺑﻪ وﺟﻮد آورد، ﺗﻐﯿﯿﺮ رﻓﺘﺎر ﻣﯽ دﻫﺪ و خود را با شرایط موجود سازگار می کند.

 تراکم و ازدحام

تراکم ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺗﻌﺪاد ﻧﻔﺮات ﺑﻪ واﺣﺪ زﻣﯿﻦ اﺳﺖ و ﺑﺮ ﺧﻼف ازدﺣﺎم، ﻣﯽ ﺗﻮان آن را ﺑﻪ دﻗﺖ اﻧﺪازه ﮔﯿﺮی ﻧﻤﻮد. ازدﺣﺎم ﺑﺎ ﺗﺮاﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺘﯽ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ. ﺗﺮاﮐﻢ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ ﻋﯿﻨﯽ اﺳﺖ و ازدﺣﺎم ﭘﺪﯾﺪه ای اﺳﺖ ﺗﺎﺑﻊ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻓﺮد. ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺗﺮاﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ در ﭘﯿﺪاﯾﺶ اﺣﺴﺎس ازدﺣﺎم ﻧﻘﺸﯽ اﺳﺎﺳﯽ دارد، وﻟﯽ اﯾﻦ اﺣﺴﺎس ﭘﺪﯾﺪه ای است ذهنی، زیرا تحت تاثیر عوامل روانشناختی از یک سو و عوامل محیطی و فرهنگی از سوی دیگر قرار می گیرد. ازدحام با احساس عدم کنترل بر محیط همراه است و ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ ادراک ﻓﺮد از ﻣﯿﺰان ﮐﻨﺘﺮﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﯾﮕﺮان ﺑﺮ ﻣﺰاﺣﻤﺖ ﻫﺎی ﺧﻮد دارﻧﺪ. ازدحام به عنوان حالتی منفی و ناخوشایند تعریف شده است.

ﺑﯿﻦ اﻓﺮاد و ﮔﺮوه ﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ از ﻧﻈﺮ اﺣﺴﺎس و ﺗﺤﻤﻞ ازدﺣﺎم ﺗﻔﺎوت ﻫﺎی ﭼﺸﻤﮕﯿﺮی وﺟﻮد دارد، ﺑﻪ ﻃﻮری ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ اﻓﺮاد ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﯽ دﻫﻨﺪ در ﺷﻬﺮﻫﺎ و ﻣﺤﻠﻪ ﻫﺎی ﭘﺮ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺳﮑﻮﻧﺖ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺮﺧﯽ دﯾﮕﺮ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻧﯿﺰ اﺣﺴﺎس ازدﺣﺎم ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. ﻣﻌﻤﺎری ﺑﻨﺎ ﻫﺎ و ﻓﻀﺎﻫﺎ، ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻮﺛﺮ ﮐﻨﺘﺮل ﮐﻨﻨﺪة اﺣﺴﺎس ﻣﺮدم از ازدﺣﺎم در آن ﻣﺤﯿﻂ ﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ .ﺑﺎ اﺗﺨﺎذ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﻨﺎﺳﺐ در ﻃﺮاﺣﯽ ﻣﻌﻤﺎری ﻣﺤﯿﻂ از ﺟﻤﻠﻪ، رﻧﮓ، ﻧﻮر، ﺑﺎﻓﺖ، ﻫﻨﺪﺳﻪ، ﺗﻨﺎﺳﺒﺎت و ﻏﯿﺮه، ﻣﯽ ﺗﻮان از ﺷﺮاﯾﻂ ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ ازدﺣﺎم در ﺑﺮﺧﯽ از ﻓﻀﺎﻫﺎی ﻣﻌﻤﺎری ﮐﺎﺳﺖ.

 معنا و زیبایی

ﻣﻌﻨﺎ و زﯾﺒﺎﯾﯽ ﻣﻌﻤﺎری ﻣﺤﯿﻂ دو ﻣﻔﻬﻮم ﺟﺪا و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻫﻢ و ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ارزش های اﺣﺴﺎﺳﯽ و رواﻧﯽ اﻧﺴﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ادراﮐﺎت ﺣﺴﯽ درک ﻣﯽ ﺷﻮد. می توان گفت که ﻣﻌﻤﺎری، ﻫﻨﺮ ﻣﺼﺎﻟﺤﻪ ﻣﺎﺑﯿﻦ ﻣﺎ و ﺟﻬﺎن ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﺎﺳﺖ و اﯾﻦ ﻣﯿﺎﻧﺠﯿﮕﺮی از ﻃﺮﯾﻖ ادراﮐﺎت ﺣﺴﯽ رخ ﻣﯽ دﻫﺪ.

دو ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻬﻢ ﻫﻨﺮ، زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﻣﻌﻨﺎی اﺛﺮ اﺳﺖ، ﻋﻠﻢ زﯾﺒﺎﯾﯽ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ اﺣﺴﺎس ﻣﺤﯿﻂ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻓﺮد در داﺧﻞ آن ﻣﯽ ﭘﺮدازد. ﻣﻌﻨﺎ را ﻣﯽ ﺗﻮان ارزش ﻫﻨﺮ ﻗﻠﻤﺪاد ﮐﺮد زﯾﺮا معنایابی و ارزشگذاری اساسا به هم وابسته و مرتبط است.

 مبلمان  شهری

 مبلمان شهری به مجموعه وسیعی از وسایل، اشیاء، دستگاه ها، نمادها، بناها، فضاها و عناصری گفته می‌شود که چون در شهر و خیابان و در کل فضای باز نصب شده‌اند و استفاده عمومی دارند، به این اصطلاح معروف شده‌اند. در واقع مبلمان شهری، عناصر مکملی هستند که همچون اثاث یک خانه، امکان زندگی را در فضای محصور [شهری]، میان سنگ و بتن و شیشه فراهم می‌آورد. این اجزاء، جریان حرکت، سکون، تفریح و اضطراب را در شهر تنظیم می‌کنند و به آن روح می‌بخشند. تقسیم‌بندی های مختلفی از عناصر مبلمان شهری ارائه شده است که بر مبنای یکی از آنها این تجهیزات به دو دسته مبلمان خدمات اطلاع‌رسانی و بازی تقسیم می‌شوند.

 در سازمان زیباسازی شهر تهران به عنوان اولین تشکیلات سازمان‌یافته در کشور در زمینه زیباسازی شهری، تمامی فعالیت های تخصصی زیر نظر معاونت طرح و برنامه انجام می‌شود. اداره کل مبلمان شهری به عنوان زیرمجموعه این معاونت، وظیفه مبله کردن شهر را دارا است؛ یعنی اضافه نمودن تمامی لوازم مدرن به شهر.

در واقع امروزه در شهرهای بزرگ دنیا، مدیران با زیباسازی، از طریق مبله کردن شهر خود، در پی پاسخ‌گویی به نیازهای زندگی شهری شهروندان خود و ارتقاء کیفیت زندگی آنها هستند. در کشور ما هم طی چند دهه گذشته شاهد آن هستیم که مردم علاوه بر طراحی فضاهای داخلی و شخصی زندگی، به طراحی فضاهای شهری نیز علاقه نشان می‌دهند و زیبایی محیط شهری را مکمل زیبایی محیط منزل خود می‌دانند. وظیفه اداره کل مبلمان شهری، در واقع پاسخ به این نیاز در حال توسعه مردم در کلانشهری مثل تهران است.

حال به بررسی موارد ذکر شده در شهر تهران می پردازیم:

عوامل تاثیر گذار محیطی بر رفتار ساکنین شهر تهران

جو محیط پیرامون و فشار روانی محیط

به نظر می آید که جو نامناسب محیط رابطه مستقیمی با شرایط فیزیکی محله دارد. برای مثال محله های مسکونی در تهران که به دلایل مختلف محل قاچاق مواد شده است باعث شکل گیری جوی نا امن و خطرناک شده که با نرسیدگی به آن، ویژگی های منفی و آسیب های آن محله بیشتر خواهد شد.

حتی گذر از مناطقی که به رنگ دیوار آن توجه نشده و سیمای زشتی را ترسیم کرده است، بر رفتار تاثیر گذار است. نمونه دیگر مترو تهران است، هر روزه افراد زیادی با دغدغه فکری های متفاوت و در ساعات گوناگون در مترو ها در تردد هستند. بی توجهی به نمای دیوار ها و استفاده از رنگ های تیره می تواند تاثیرات منفی بر اشخاص بگذارد. پس با توجه به محیط اطراف می توان برنامه ریزی شهری دقیق تری شکل بگیرد.

رابطه تراکم و ازدحام تهران با پرخاشگری

به گفته ی  مک اندرو ازدحام به عنوان حالتی منفی بیان شده است. در شهر تهران بدلیل جمعیت زیادی که وجود دارد ممکن است ازدحام در هر جایی صورت بگیرد و این امر بر حالات روانی افراد تاثیرگذار است. برای مثال برخی از پیاده رو های باریک شهر تهران که موجب برخورد های فیزیکی افراد با یکدیگر هنگام حرکت می شود، پرخاشگری فرد را بالا برده و رفتار های آنان را تحت تاثیر قرار می دهد. یا همچنین ازدحامی که در برخی از ایستگاه های مترو شاهدش هستیم موجب می شود که خیلی از افراد از وسایل حمل و نقل عمومی استفاده نکنند. پس با مدیریت درست می توان از این حالات روانی منفی جلوگیری کرد.

 ناکارآمدی مبلمان شهری تهران

مبلمان شهری در واقع به محیط فیزیکی توجه نشان می دهد و سعی در زیبا سازی و بهسازی مناطق است. هر چه به جلو پیش میرویم، وضعیت نماهای شهر و مکان های عمومی رو به بهبودی است. اگر به درستی و در جای مناسب پارک ها با وسایل ورزشی قرار گیرند، به روحیه مثبت ساکنین کمک کرده و تفریحات شان را افزایش می دهد. متاسفانه اکنون شاهد حجم زیادی از ترافیک و آلودگی هوا در پایتخت هستیم که موجب تاثیرات منفی بر روان ساکنین میشود. با برنامه ریزی دقیق و از طریق مبلمان شهری می توان تا حدودی آثار منفی را از میان برد.

همانطور که می دانیم شهر تهران دارای جمعیت رو به رشدی است که همین عامل باعث بروز بسیاری از مشکلات شده است که مسئولان شهری با برنامه ریزی مناسب سعی در پیشگیری یا حل آن ها را دارند. بدلیل تنش هایی که حاصل از ترافیک های سنگین، میان افراد شاهد هستیم یا استرس و پرخاشگری میان شهروندان، نقش روانشناسی محیطی حائز اهمیت است.

افراد در تهران بیش از آنکه در خانه ی خود در آرامش سپری کنند، برای انجام امور روزانه ی خود در شهر تردد می کنند. زمانیکه شعار " شهر ما، خانه ماست" در اذهان عمومی جای گرفت، علاوه بر جنبه ی پاکیزگی شهر باید توجه داشت که محیط شهر را به گونه ای سازند که فشارهای روانی را کاهش داده و به سلامت روانی افراد کمک کنند و این آرامش که موجبات پیشرفت کشور را فراهم می کند، از طریق توجه به معماری شهری و به طور خلاصه روانشناسی شهری حاصل می شود. برای مثال در خیابان ها با روشن نگه داشتن محیط و نحوه ی قرار گرفتن تیرهای چراغ برق باعث ایجاد احساس امنیت در فرد شوند و یا با رنگ آمیزی مناسب دیوار ها و استفاده از رنگی که از لحاظ روانشناسی با آن محیط سنخیت دارد، آرامش را بوجود آورند. حتی آرایش و نمای ساختمان ها نیز در فرایند تاثیر گذاری محیط بر روان افراد موثر است.

از دیگر عوامل موثر بر روان شهروندان عبارت است از: نحوه ی چیدن فضای سبز، ایجاد آب نما ها و حفظ و ایجاد نمادهای قدیمی و سنتی شهر که موجب افزایش روحیه اجتماعی و هویت فرد می شود. البته نباید فراموش کرد که از طریق پرسشنامه ها و مشارکت مردمی، از سلایق و نیازهای شان باید با خبر شوند تا محیط آرام شهری برقرار شود.


منبع: فرهنگ

 

کد مطلب: 16208

ارسال نظر

پربازدیدها

انتخاب سردبیر