نگاهی به نقش معماری در جلوگیری از اسراف انرژی

تمدن به سبک حمام شیخ بهایی

یکی از مهم‌ترین بناهای معماری سنتی ایران حمام معروف شیخ بهایی در اصفهان است که نمونه‌ای کامل از خلاقیت او برای در‌اختیار‌گرفتن از امکانات موجود است.

گیلان خبر: این روزها و در همه جای دنیا توجه هرچه بیشتر به روش های صرفه جویانه بیشتر از هر چیزی نام یک « شهروند متمدن» را به ما نزدیک می کند. در روزگاری که حتی از ساییده شدن کفش ها در مسیرهای پررفت وآمد برق تولید می شود، شاید دیگر خیلی ابتدایی باشد که وسیله ای برقی با رتبۀ مصرف انرژی G در خانه هایمان پیدا شود یا وقتی از زباله ها انرژی می گیرند، دیگر خیلی پیش پا افتاده می نماید اگر به جای عایق بندی خانه ها به فکر ازدیاد وسایل گرمایشی باشیم.

حالا بشر به جایی رسیده است که جز صرفه جویی به وسیلۀ تعریف استانداردسازی یا جایگزینی انرژی های طبیعی، راهی پیشِ روی خود نمی بیند. انگار انرژی های پایان پذیر واقعاً به غایت معنایی نام شان نزدیک می شوند.

ساختمان هایی که انرژی تولید می کنند!
بحث استاندارد یکی از موضوع هایی است که در مورد ساختمان و طراحی بنا با معیارهای بهینه سازی مصرف انرژی ارتباط دارد؛ ساختمان هایی که با مصالح و ابزارهایی نو به جای مصرف انرژی در تلاش برای حفظ یا حتی تولید انرژی هستند. در این نوع بناها که اصطلاحاً به ساختمان های انرژی معروف اند، علاوه بر حفظ انرژی، به شیوه های به کارگیری انرژی های پایان ناپذیر نیز توجه می شود و از تلفیق مناسب روش های دریافت انرژی، بهره گیری مناسب از روشنایی، گرمایش، سرمایش و عایق بندی و همچنین شیوه های طراحی و فناوری های مختلف در کنار یکدیگر برای کاهش نیازهای سرمایشی و گرمایشی استفاده می کنند.

اکنون در بیشتر نقاط جهان، به ساخت و طراحی این ساختمان ها نگاهی ویژه می شود. در مونیخ آلمان دفتر ساختمان سازی « نو آفیس» یکی از پیشگامان طراحی و ساخت بناهای پایدار در جهان است. استفاده از مواد اولیۀ سازگار با محیط زیست و به کارگیری انرژی تجدیدپذیر در گرمایش و سرمایش و تهویه و روشنایی سبب شده تا در این ساختمان ها انرژی زیادی ذخیره شود. دیوارهای ضخیم، پنجره های کوچک سه جداره، استفاده از تیوب های بتنی برای بهره گیری از انرژی گرمایی زمین و صفحه های خورشیدی از جمله ویژگی های ساختمان های نو آفیس است.

شرکت آلمانی « زیمنس» نیز اقدام به ساخت ساختمان های انرژی کرده است که به اعتقاد مهندسان معمار، پیشرفته ترین و سازگارترین ساختمان برای محیط زیست در جهان است.
همینطور در شهر لندن و در نزدیکی پارک المپیک ساختمان شیشه ای « کریستال» بنا شده است که  حدود ۶۵درصد کمتر از دیگر ساختمان ها آلودگی ایجاد می کند. این بنا از انرژی برق تولیدشده از صفحه های خورشیدی استفاده می کند و توسط لوله های زمین گرمایی این انرژی را ذخیره می کند. این لوله ها که تا ۱۵۰ متر عمق دارند، بسته به فصول مختلف از دمای زیر زمین استفاده می کنند.
شرکت های بزرگی مانند اپل و ناسا نیز تا به حال برای ایجاد ساختمان های سبز ایده داده اند که هرکدام مبنا را بر انرژی های خورشیدی و زیست سازگار گذاشته اند. ساخت این نوع بناها علاوه بر اروپا در آسیا نیز وفور یافته است. ساختمان خورشیدی شهر دژو چین و پروژۀ « مصدر سیتی» امارات متحده از نمونه های شاخص این بناها در آسیاست.

در ایران نیز گام هایی برای ساخت ساختمان های انرژی برداشته شده است. مبحث ۱۹ در مقررات ملی ساختمان سال هاست که به اجرا در آمده است و به عنوان ابتدایی ترین ملاحظات مصرف انرژی در ساخت و ساز ها کنترل می شود. علاوه بر آن طراحی و آغاز ساخت « ساختمان های انرژی صفر» در شمال پایتخت و استفاده از متد روز دنیا، نوید حرکت به سوی مصرف بهینۀ انرژی در واحدهای تجاری و مسکونی را می دهد.

معماری ایرانی نمونۀ عالی بهینه سازی مصرف انرژی
البته چندان هم منصفانه نیست اگر از شروع حرکت و نگاهی نو در معماری ایران برای صرفه جویی در انرژی، صحبت به میان آوریم. در زمان هایی که هنوز انرژی های فسیلی و تجدید ناپذیر متداول نشده بود، بهره گیری معماران پیشین ایرانی از انرژی های پاک و توجه به طراحی بنا در استفاده از آن انرژی ها قابل توجه است. این بهره گیری از طبیعت در سطوح مختلف و از منابع گوناگون بوده است. استفاده از بادگیر، حیاط مرکزی، ایوان ها، سرداب ها و شودان ها و حتی ضخامت و ارتفاع دیوار ها همه با توجه به شرایط اقلیمی و آب و هوایی صورت می گرفت.
در مناطق گرم و خشک برای ایجاد بیشترین سایه در حیاط مرکزی از دیوار های بلند استفاده می شد. در این خانه ها تمامی اضلاع اطراف حیاط اتاق ساخته می شد تا محیط های داخلی متنوعی برای دریافت نور و گرمای خورشید ایجاد شود و بسته به میزان در معرض نور آفتاب بودن، جوانب گوناگون حیاط می توانست در فصول گوناگون استفاده شوند. در ساختن ایوان ها جهت تابش نور خورشید مد نظر قرار می گرفت؛ به طوری که ایوانی که رو به آفتاب بود، ایوان « زمستان نشین» یا « تالار» نام داشت و ایوان نیمه باز ضلع جنوبی خانه که نور خورشید را دریافت نمی کرد، ایوان « تابستان نشین» نامیده شده و روی سرداب واقع می شد تا به وسیلۀ آب از گرمای ایوان کمی کاسته شود.

در این ابنیه، ضخامت دیوارها حدود یک متر و از جنس خشت بود که ظرفیت گرمایی ویژه ای داشت؛ به این معنی که تغییرات اندک حرارتی، تأثیرگذار نبوده و در طی شب، دیوارها گرمای خود را از طریق انتقال و تابش از دست می دادند و درجه حرارت آن ها در طی روز پایین نگه داشته می شد. طاق ها و گنبد ها از دیگر اجزای ساختمان های گرم و خشک بودند. علاوه بر اینکه انحنای آن ها به دلایل ترموفیزیکی موجب کاهش حرارت انتقالی می شد، وجود گنبد در سقف باعث می شد که نیمی از روز سایه در یک طرف و نیم دیگر روز، سایه در طرف دیگر بام بیفتد که در نتیجه، دمای کلی سقف کاهش یابد. همچنین بلندی گنبد در برخورد با بادها گرما را از خود دفع می کرد. مؤلفه های دیگری نیز مانند سقف های بلند برای گردش هوای بیشتر، سقف های دوپوسته برای انتقال کمتر گرما و بادگیرها برای تهویه و خنک سازی فضا به کار گرفته می شد.

در مناطق سرد نیز معماری به دنبال راه حلی برای در امان گذاشتن افراد خانه از سرما بود؛ به طوری که در اغلب ساختمان های این اقلیم نکات زیر توجه می شد:
دیوارهای با مصالح سنگین در ضلع جنوبی، استفاده از دیوارهای مشترک و ایجاد بافتی به هم پیوسته و متراکم، پیش بینی فضاهای گرمازا مثل آشپزخانه در مرکز ساختمان، استفاده از پاسیو به عنوان حیاط مرکزی با توجه به مسیر خورشید برای حفظ گرمای داخل بنا، استفاده از فضاهای زیر شیروانی به عنوان عایق حرارتی، استفاده از بستر سنگی در زیر اتاق ها برای ذخیرۀ گرمای اضافی در کف و پس دادن این گرمای ذخیره شده در شب هنگام، اجتناب از پیش بینی پنجره های بزرگ و… .

و باز هم شیخ بهایی!
یکی از مهم ترین بناهای معماری سنتی ایران حمام معروف شیخ بهایی در اصفهان است که نمونه ای کامل از خلاقیت او برای در اختیار گرفتن از امکانات موجود است. ساختمان حمام مربوط به دورۀ صفوی و قاجار است. این حمام با استفاده از یک سیستم پیچیدۀ مهندسی به مدت طولانی تنها با یک شمع روشن می شده است.


دربارۀ چگونگی گرم شدن این حمام به کمک شمع شایعات فراوانی وجود دارد؛ اما تنها نظریۀ قابل قبول در این باره این است که یک سیستم سفالینۀ لوله کشی زیرزمینی در حد فاصل آبریزگاه مسجد جامع و حمام وجود داشته که با روش مکش طبیعی، گازهایی مانند متان و اکسیدهای گوگردی را به مشعل خزینۀ حمام هدایت می کرده و این گازها به عنوان منبع گرما در مشعل خزینه می سوخته است.
این احتمال وجود دارد که این گازها به طور مستقیم از مواد زاید دفع شده در خود حمام جمع آوری می شده است. همچنین با مطالعات باستان شناسی در این منطقه مشخص شد که فاضلاب شهر اصفهان توسط لوله های جمع آوری فاضلاب وارد خزینۀ حمام می شده است. درواقع، شیخ بهایی طبق محاسباتی دقیق، خزینۀ حمام را به گونه ای طراحی کرده بود که فاضلاب این مکان به گاز متان تبدیل شود.      

                                                                           

مطالعۀ معماری سنتی ایران به طور واضح، بیان کنندۀ نبوغ معمارانی است که بدون دراختیارداشتن تکنولوژی و انرژی های فسیلی به بهترین شیوه و با استفاده از منابع طبیعی در اختیار، ساختمان های انرژی صفر و دوستدار طبیعت بنا می کردند؛ ولی حالا و در عصر ارتباطات و فوران تکنولوژی، زندگی به ظاهر متمدنانۀ ما در این قوطی کبریت های مسرف انرژی، خنده دار به نظر می آید.

کد مطلب: 42

ارسال نظر

پربازدیدها

انتخاب سردبیر